Thymele Logo
Search

χορόδραμα [ουσ. ουδ.]

Articles Icon 2
Videos Icon 4
Videos Icon 4
[1]

Ορισμός

Σκηνικό είδος στο οποίο μία δραματική ή αφηγηματική δράση αποδίδεται πρωτίστως μέσω του χορού και της μιμικής, σε συνδυασμό με τη μουσική, τη σκηνογραφία και τον ενδυματολογικό σχεδιασμό, με περιορισμένη ή δευτερεύουσα λειτουργία του προφορικού λόγου. Η πλοκή, οι χαρακτήρες, οι σχέσεις και οι συναισθηματικές καταστάσεις εκφράζονται κυρίως μέσω της κίνησης και της σωματικής δράσης.

Ανάπτυξη

Μορφές χορευτικού θεάτρου με έντονη αφηγηματική και δραματική λειτουργία απαντούν σε διαφορετικές πολιτισμικές παραδόσεις πολύ πριν από τη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού χοροδράματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Χον [Khon] της Ταϊλάνδης, παραδοσιακό θέατρο με μάσκες που συνδυάζει χορευτική κίνηση, μιμική, μουσική, φωνητικά, λογοτεχνική αφήγηση και περίτεχνα κοστούμια για την παρουσίαση επεισοδίων από το έπος Ραμακιέν [Ramakien], την ταϊλανδική εκδοχή της Ραμαγιάνα. Αντίστοιχα, το Κατακάλι [Kathakali] της Κεράλα στην Ινδία αποτελεί σύνθετη μορφή χορευτικού θεάτρου, στην οποία η αφήγηση βασίζεται στη συνδυασμένη χρήση της κίνησης, της έκφρασης του προσώπου, των χειρονομιών [mudras], της μουσικής, του μακιγιάζ και της ενδυμασίας.


Στην Ευρώπη, μια σημαντική ιστορική αφετηρία για την εξέλιξη του αφηγηματικού χορού αποτελεί το μπαλέτο δράσης [ballet d'action] του 18ου αιώνα. Το είδος αναπτύχθηκε στο πλαίσιο της προσπάθειας να αποκτήσει το μπαλέτο μεγαλύτερη δραματική και εκφραστική αυτονομία από την όπερα και να καταστήσει την κίνηση και τη μιμική φορείς δράσης, χαρακτήρων και συναισθημάτων. Ο Jean-Georges Noverre [Ζαν-Ζωρζ Νοβέρ] υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς και εισηγητές αυτής της μεταρρύθμισης, υποστηρίζοντας την οργανική σύνδεση της χορογραφίας, της δράσης και της δραματουργικής πλοκής. Σημαντική υπήρξε επίσης η συμβολή του Gasparo Angiolini [Γκασπάρο Αντζιολίνι], ο οποίος αντιμετώπιζε την πλοκή ως οργανωτική αρχή του μπαλέτου και το βήμα [pas] ως βασικό μέσο της χορευτικής αφήγησης.


Στις αρχές του 19ου αιώνα, η εξέλιξη αυτή συνδέθηκε ιδιαίτερα με το έργο του Ιταλού χορογράφου Salvatore Viganò [Σαλβατόρε Βιγκανό], ο οποίος θεωρείται ο κατεξοχήν δημιουργός του λεγόμενου coreodramma ή choreodrama. Στα έργα του η παντομίμα δεν λειτουργεί ως διακριτό και συμπληρωματικό στοιχείο της χορευτικής δράσης, αλλά ενσωματώνεται στη χορογραφική σύνθεση. Χαρακτηριστικά έργα της περιόδου του στη Σκάλα του Μιλάνου υπήρξαν ο Προμηθέας [Prometeo], η Μήδεια [La Mirra] και ο Οθέλλος [Otello].


Χαρακτηριστικά παραδείγματα αφηγηματικού ρεπερτορίου αποτελούν έργα όπως η Λίμνη των Κύκνων [Swan Lake], ιδίως μέσω της παράδοσης των αναβιώσεων των Marius Petipa [Μαριούς Πετιπά] και Lev Ivanov, καθώς και το σοβιετικό μπαλέτο Σπάρτακος [Spartacus] του Aram Khachaturian σε χορογραφικές εκδοχές των Igor Moiseyev [Ίγκορ Μοϊσέγιεφ] (1958), Leonid Yakobson [Λεονίντ Γιάκομπσον] (1962) και Yuri Grigorovich (1968). Στον 20ό αιώνα, σημαντική υπήρξε επίσης η συμβολή χορογράφων όπως οι Antony Tudor [Άντονυ Τιούντορ], Sir Frederick Ashton [Σερ Φρέντερικ Άστον] και Kenneth MacMillan [Κέννεθ ΜακΜίλλαν].


Στην Ελλάδα, ο όρος «χορόδραμα» συνδέθηκε ιδιαίτερα με το Ελληνικό Χορόδραμα, την ομάδα που ίδρυσε η χορεύτρια και χορογράφος Ραλλού Μάνου το 1951. Η Μάνου, η οποία είχε σπουδάσει μεταξύ άλλων στη σχολή της Martha Graham [Μάρθα Γκράχαμ] στη Νέα Υόρκη, επιδίωξε να συνδυάσει τις αρχές του μοντέρνου χορού με στοιχεία της ελληνικής πολιτισμικής παράδοσης. Το Ελληνικό Χορόδραμα συνεργάστηκε με σημαντικούς Έλληνες συνθέτες και εικαστικούς, μεταξύ των οποίων ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Μίκης Θεοδωράκης, ο Γιάννης Μόραλης και ο Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας. Στο ρεπερτόριό του περιλαμβάνονταν έργα όπως Το Καταραμένο Φίδι και οι Έξι Λαϊκές Ζωγραφιές, ενώ η δραστηριότητά του συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση και εδραίωση του μοντέρνου χορού στη μεταπολεμική Ελλάδα.


Η σχέση του χοροδράματος με συγγενείς μορφές του χορευτικού και σωματικού θεάτρου χρειάζεται να εξετάζεται με βάση τον βαθμό και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η δραματική δράση. Στο αφηρημένο μπαλέτο [abstract ballet], όπως αναπτύχθηκε χαρακτηριστικά από τον George Balanchine [Τζωρτζ Μπαλανσίν], η πλοκή και η αναπαράσταση χαρακτήρων δεν αποτελούν αναγκαίες οργανωτικές αρχές, καθώς η κίνηση μπορεί να οργανώνεται κυρίως σύμφωνα με τη μουσική, τη μορφή και τις χωρικές και κινητικές σχέσεις. Στο χοροθέατρο [Tanztheater], ιδιαίτερα στο έργο της Pina Bausch [Πίνα Μπάους], η δραματουργία μπορεί να συγκροτείται μέσα από αποσπασματικές σκηνές, επαναλήψεις, καθημερινές πράξεις, λόγο, κίνηση και προσωπικές ή κοινωνικές αναφορές, χωρίς να προϋποθέτει ενιαία γραμμική πλοκή. Το χορόδραμα, αντιθέτως, διατηρεί την ενιαία δραματουργική πλοκή ως οργανωτική αρχή.


Το χορόδραμα διαφοροποιείται επίσης από το μιμόδραμα, στο οποίο η δράση οργανώνεται κυρίως μέσω της μιμητικής χειρονομίας, της εκφραστικότητας και της σωματικής υποκριτικής, ενώ στο χορόδραμα η κίνηση αποκτά πρωτίστως χορογραφική και συνθετική λειτουργία. Η διάκριση, ωστόσο, δεν είναι απόλυτη, καθώς ιστορικά οι δύο μορφές έχουν αλληλεπιδράσει και το χορόδραμα, ιδιαίτερα από το ballet d'action και εξής, βασίστηκε σε μεγάλο βαθμό στην ενσωμάτωση της μιμητικής στη χορευτική δράση.

Αγγλικά
dance drama
Γαλλικά
drame dansé, le
Γερμανικά
Tanzdrama, der
Ιταλικά
coreodramma, il

Σχετικοί όροι

μιμόδραμα, μιμική, κωμωδία-μπαλέτο, μοντέρνος χορός, σωματικό θέατρο

Πεδίο εφαρμογής

• Θέατρο
• Μουσική / μουσικό θέατρο
• Χορός
• Υβριδικά είδη [εικαστικές, ψηφιακές, πολυμεσικές και άλλες εκφάνσεις]

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Κειμενικά παραδείγματα

Quote Icon

«Ο Εγγονόπουλος βλέπει στο Ελληνικό Χορόδραμα της Ραλλούς Μάνου μια προσπάθεια αντίστοιχη με εκείνη που έκανε ο Ντιαγκίλεφ με τα Ρωσικά Μπαλέτα του: παραγγελίες μουσικής στους μεγάλους συνθέτες της εποχής του (Χατζιδάκις), συνεργασία μεγάλων σύγχρονων ζωγράφων και σκηνογράφων (Τσαρούχης, Ν. Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Γ. Βακαλό, Εγγονόπουλος), λογοτέχνες (Ελύτης, Βενέζης κ.ά.) και χορογραφία που συνδυάζει τον έντεχνο χορό (μοντέρνο, μπαλέτο) με την παράδοση, είτε είναι οι λαϊκοί χοροί είτε είναι ιερατικοί χοροί και αρχαία τραγωδία.»

Στο απόσπασμα αυτό ο Νίκος Εγγονόπουλος παραλληλίζει το εγχείρημα του Ελληνικού Χοροδράματος της Ραλλούς Μάνου με τη συνθετική λογική των Ρωσικών Μπαλέτων [Ballets Russes] του Σεργκέι Ντιάγκιλεφ [Sergei Diaghilev], αναγνωρίζοντας στο χορόδραμα μία μορφή ολοτεχνήματος όπου συγκλίνουν η μουσική δημιουργία, οι εικαστικές τέχνες και ο λόγος. Η συνεργασία κορυφαίων συνθετών (Μάνος Χατζιδάκις), ζωγράφων και σκηνογράφων (Γιάννης Τσαρούχης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, Γιώργος Βακαλό, Νίκος Εγγονόπουλος) και λογοτεχνών (Οδυσσέας Ελύτης, Ηλίας Βενέζης) καταδεικνύει τον συνθετικό χαρακτήρα του είδους. Το ιδιαίτερο στοιχείο του ελληνικού χοροδράματος έγκειται στη χορογραφική σύζευξη του έντεχνου δυτικού χορού (μοντέρνος χορός, μπαλέτο) με την εγχώρια παράδοση, από τους λαϊκούς χορούς έως την ιερατική κίνηση και την αρχαία τραγωδία.

Κακαβούλια, Μ. (2018). Διερευνώντας τη σχέση λογοτεχνίας και χορού τη δεκαετία του 1930: Πρώτες παρατηρήσεις. Στο Ε. Κουτριάνου, Ε. Φιλοκύπρου (Επιμ.), Μα τι γυρεύουν οι ψυχές μας ταξιδεύοντας; Αναζητήσεις και αγωνίες των Ελλήνων λογοτεχνών του Μεσοπολέμου (1918-1939) (σσ. 298-320). Αθήνα: Νεφέλη. Βλ. σ. 310.

Quote Icon

«Ελληνικό Χορόδραμα σημαίνει μια ομάδα ανθρώπων της Τέχνης, που ο καθένας, αντιμετωπίζοντας από τη δική του περιοχή την υπόθεση του χορού, με τις ιδιαίτερες απαιτήσεις που παρουσιάζει στον τόπο μας, αποφασίζουν όλοι μαζί (χορογράφοι, χορευτές, μουσικοί, ζωγράφοι, ενδυματολόγοι, ποιητές) –συμφωνώντας σε βασικές γραμμές– να συμβάλουν σε μια οργανωμένη χορευτική εκδήλωση.» (Μάνος Χατζιδάκις, για το Ελληνικό Χορόδραμα)

Στο παράθεμα αυτό ο Μάνος Χατζιδάκις προσδιορίζει το Ελληνικό Χορόδραμα ως συλλογικό εγχείρημα, στο οποίο δημιουργοί από διαφορετικά καλλιτεχνικά πεδία (χορογράφοι, χορευτές και χορεύτριες, μουσικοί, ζωγράφοι, ενδυματολόγοι, ποιητές) συγκλίνουν σε μία οργανωμένη χορευτική δημιουργία. Η διατύπωσή του αναδεικνύει τον συνθετικό χαρακτήρα του χοροδράματος ως μορφής ολοτεχνήματος, όπου η επιμέρους καλλιτεχνική συμβολή τίθεται στην υπηρεσία ενός κοινού σκηνικού αποτελέσματος. Παράλληλα, ο συνθέτης υπογραμμίζει τις «ιδιαίτερες απαιτήσεις που παρουσιάζει στον τόπο μας» η υπόθεση του χορού, τοποθετώντας το είδος στο πλαίσιο της αναζήτησης μιας εθνικής καλλιτεχνικής ταυτότητας κατά τη μεταπολεμική περίοδο.

Μάνου, Ρ. (1961). Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικό Χορόδραμα (ιδιωτική έκδοση). Βλ. σ. 19.

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Οπτικοακουστικό υλικό

Σκηνή από το χορόδραμα Κατακάλι της Κεράλα, βασισμένο στο μυθολογικό επεισόδιο Narakasuravadham [Ο θάνατος του…

Το Χον, το χορόδραμα με μάσκες της Ταϊλάνδης, εγγεγραμμένο στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς…

Οι First Artists του Royal Ballet [Βασιλικού Μπαλέτου], Romany Pajdak [Ρόμανυ Πάιντακ] και Erico Montes…

Η εναρκτήρια παράσταση του Ελληνικού Χοροδράματος με τις Έξι λαϊκές ζωγραφιές του Μάνου Χατζιδάκι, σε…

ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ - Εικονογραφικό υλικό

Ο Gaëtan Vestris [Γκαετάνο Βεστρίς] (1729-1808) στον ρόλο του Ιάσονα, πλαισιωμένος από τη Giovanna Baccelli…

Ο Salvatore Viganò ως χορευτής, σε σχέδιο (μελάνι και υδατοχρώματα) του Johann Gottfried Schadow [Γιόχαν…

Εξώφυλλο του δίσκου Το καταραμένο φίδι του Μάνου Χατζιδάκι (Lyra, 1974), όπου αποτυπώνεται μακέτα σκηνικού…

Eπιτελέστρια του Νόρα [Nora], του χοροδράματος της νότιας Ταϊλάνδης, με τον χαρακτηριστικό μυτερό στέμμα [θέριντ]…

βασική

Gopalakrishnan, S. (2025). Kathakali: Tradition, innovations and transitions in the dance drama of Kerala. Bloomsbury Publishing.

Poesio, G. (1998). Viganò, the Coreodramma and the language of gesture. Historical Dance Volume 3(5), σσ. 3-8.

Vaillat, L. (1948). Vers le drame dansé. Hommes et Mondes, 5(21), σσ. 697–701. www.jstor.org...

Zarrilli, P. B. (2000). Kathakali Dance-Drama: Where Gods and Demons Come to Play. London-New York: Routledge.

Κακαβούλια, Μ. (2018). Διερευνώντας τη σχέση λογοτεχνίας και χορού τη δεκαετία του 1930: Πρώτες παρατηρήσεις. Στο Ε. Κουτριάνου, Ε. Φιλοκύπρου (Επιμ.), Μα τι γυρεύουν οι ψυχές μας ταξιδεύοντας; Αναζητήσεις και αγωνίες των Ελλήνων λογοτεχνών του Μεσοπολέμου (1918-1939) (σσ. 298-320). Αθήνα: Νεφέλη.

Μάνου, Ρ. (Επιμ.).(1961). Ελληνικό Χορόδραμα 1950-1960. Αθήνα: Εκδόσεις Ελληνικό Χορόδραμα (ιδιοέκδοση).

Σταματοπούλου - Βασιλάκου, Χ. (2005). Αρχείο Ραλλούς Μάνου. Αθήνα: Μίλητος.

Φεσσά - Εμμανουήλ, Ε. (2004). Χορός και Θέατρο. Αθήνα: Έφεσος.

συμπληρωματική

Achutha Menon, V. & Natrayan, B. & Prasad, A. & Sukumar, A. (2024). Kathakali's social magic: The social presence of the dance drama. ShodhKosh Journal of Visual and Performing Arts 5, σσ. 772-784.

Harrop, P. & Njaradi, D. (2013). Performance and ethnography: Dance, drama, music. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing.

Δαλιανούδη, Ρ. (2019). Το Λαϊκό Στοιχείο στις Παραστατικές Τέχνες. Η Σχέση Μουσικής – Χορού - Εικαστικών. Στο Λαϊκό Μπαλέτο ‘Έξι Λαϊκές Ζωγραφιές’. Ελληνική Επιστημονική Εταιρία Χορού. Επιστήμη του Χορού, Τόμος 11, σσ. 20-40.

Μάνου, Ρ. (1988). Χορός: «Ου των ραδίων... ούσαν την τέχνην». Αθήνα: Γνώση.

APA

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. χορόδραμα. Ανακτήθηκε από https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορόδραμα

Chicago

Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. «χορόδραμα». Ανακτήθηκε 14 August 2026. https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορόδραμα.

MLA

«χορόδραμα». Θυμέλη: Το Λεξικό των Παραστατικών Τεχνών. Ανακτήθηκε 14 August 2026, https://thymele-lexicon.gr/website/lemmas/χορόδραμα.

1733